Bài: Bác Sĩ Nguyễn Văn Đích
“Lẳng lặng mà nghe nó chúc nhau,
Chúc nhau trăm tuổi bạc đầu râu.
Phố phường đông đúc người chen chúc,
Bống bế nhau lên nó ở non!”
Trần Tế Xương
Thi sĩ Trần Tế Xương, với óc châm biếm sâu sắc và đôi chút bi quan, từng đùa rằng nếu ai cũng sống đến trăm tuổi thì thế gian e sẽ… thiếu chỗ. Câu thơ nghe vui, nhưng cũng gợi cho ta một suy nghĩ rất đời: ai cũng mong sống lâu, nhưng sống lâu có khỏe mạnh và có ý nghĩa hay không mới là điều quan trọng.
Từ xa xưa, con người đã khao khát trường sinh. Nhiều bậc đế vương, kể cả Tần Thủy Hoàng, đã hao tâm tổn sức tìm thuốc trường sinh. Nhưng do khoa học chưa phát triển, không ít “linh dược” khi ấy lại chứa chất độc, khiến người dùng bị ngộ độc và tử vong.
Vậy làm sao để có thể sống khỏe và sống lâu?
Muốn trả lời câu hỏi này, trước hết cần hiểu đôi nét về cơ thể con người. Cơ thể chúng ta được cấu tạo từ hàng tỷ tế bào – những đơn vị rất nhỏ, chỉ có thể quan sát bằng kính hiển vi. Mỗi tế bào có màng bao bọc, bên trong là chất dịch chứa các cấu trúc cần thiết cho hoạt động sống. Ở trung tâm tế bào là nhân, nơi chứa nhiễm sắc thể (chromosome) mang thông tin di truyền, điều khiển mọi hoạt động của tế bào và do đó giúp cho ta sống và làm việc. Thí dụ tế bào da gọi là tế bào biểu bì sinh sản tạo ra các tế bào da, tế bào tủy xương sinh ra các tế bào máu gốc, tế bào máu gốc tiếp tục phân hóa để cuối cùng thành hồng huyết cầu chuyên chở dưỡng khí để nuôi dưỡng các tế bào khác trong cơ thể.
Não bộ của con người nặng khoảng 1300 gram, chứa hàng tỷ tế bào thần kinh. Mỗi tế bào thần kinh có thân, nhân và các sợi dài gọi là sợi thần kinh, kết nối với vô số tế bào khác để truyền tín hiệu. Não bộ điều khiển mọi hoạt động của cơ thể: tim, phổi, hệ tiêu hóa; giúp ta vận động, suy nghĩ, lựa chọn, quyết định; đồng thời cho ta cảm xúc, khả năng sáng tạo, cảm nhận cái đẹp, cái hay của cuộc sống.
Để sống khỏe, tất cả các bộ phận ấy phải hoạt động nhịp nhàng, hài hòa — một điều không hề đơn giản. Vì vậy, muốn giữ sức khỏe, con người cần tôn trọng quy luật sinh học, sống điều độ và khoa học.
Thế nào là sống khỏe?
Ăn uống điều độ
Ta ăn để sống, không phải sống để ăn. Người Việt quen nói “ăn cơm”, nhấn mạnh bữa ăn chính và sự điều độ. Ăn cần đúng và đủ. Người bị tiểu đường nên hạn chế tinh bột và đường; người cao huyết áp cần giảm muối và chất béo theo chỉ dẫn của bác sĩ. Y khoa ghi nhận chế độ ăn kiểu Địa Trung Hải — nhiều rau xanh, trái cây, cá; ít thịt đỏ và mỡ — giúp giảm bệnh tim mạch. Cá đặc biệt tốt cho tế bào thần kinh.
Giữ cân nặng hợp lý
Chỉ số khối cơ thể (BMI) được tính bằng cân nặng (kg) chia cho bình phương chiều cao (m). Với người châu Á, BMI dưới 23 là bình thường; từ 23–25 là thừa cân; trên 25 là béo phì. Thừa cân và béo phì làm tăng nguy cơ cao huyết áp, tim mạch, tiểu đường, gan nhiễm mỡ và các bệnh về chuyển hóa.
Ngủ đủ giấc
Người trưởng thành cần ngủ trung bình khoảng 8 giờ mỗi ngày; trẻ em và thanh thiếu niên cần nhiều hơn. Trái với sự suy nghĩ thông thường, khi ta ngủ não bộ hoạt động mạnh: thải các chất bã/độc, sắp xếp lại trí nhớ và tự phục hồi. Tiếp xúc ánh sáng mặt trời ban ngày giúp dễ ngủ ban đêm. Không nên lạm dụng thuốc ngủ, kể cả melatonin, vì ánh sáng giúp cơ thể tiết melatonin một cách tự nhiên.
Vận động thường xuyên
Vận động là yếu tố thiết yếu để sống khỏe. Đi bộ là hình thức đơn giản và hiệu quả nhất; người bình thường nên vận động khoảng 250 phút mỗi tuần. Các môn như chạy, bơi lội, cầu lông, quần vợt giúp kiểm soát cân nặng, giảm nguy cơ tiểu đường và tim mạch, đồng thời cải thiện tuần hoàn máu lên não, giúp đầu óc minh mẫn hơn.
Gắn kết gia đình
Bữa cơm tối gia đình là khoảng thời gian quý giá để cha mẹ và con cái sum họp, chia sẻ và giáo dục lẫn nhau. Ngày nay, nhịp sống bận rộn khiến bữa cơm chung dần mai một. Việc vừa ăn vừa xem TV, vừa dùng điện thoại hay trò chuyện trực tuyến không có lợi cho sức khỏe và giấc ngủ. Đặc biệt, không nên dùng thiết bị điện tử sau 10 giờ tối vì ánh sáng xanh gây khó ngủ.
Quan hệ xã hội và cộng đồng
Bạn bè, hàng xóm, sinh hoạt cộng đồng giúp con người tránh cô đơn, nâng đỡ tinh thần. Nghiên cứu cho thấy người cao tuổi sống đơn độc, thiếu kết nối xã hội có nguy cơ trầm cảm và tự tử cao hơn. Tham gia các sinh hoạt cộng đồng, lễ hội, tôn giáo không chỉ mang ý nghĩa tinh thần mà còn tạo sự gắn bó và niềm vui sống.
Tinh thần sẻ chia
Tham gia các hoạt động thiện nguyện giúp con người thấy mình có ích, có giá trị. Như ông bà ta vẫn dạy: “Uống nước nhớ nguồn”, “Một thế hệ bắc cầu cho một thế hệ đi qua.”
Kết luận
Sống khỏe và sống lâu không phải là điều xa vời hay bí ẩn. Đó là kết quả của lối sống điều độ, vận động hợp lý, gắn kết gia đình, hòa nhập xã hội và giữ cho tinh thần luôn ấm áp, nhất là trong những ngày Tết — khi con người có dịp chậm lại để nghĩ về sức khỏe, về cuộc sống và về nhau.
